Miasta wojewódzkie według tradycji stolicy regionu

 

 

Powierzając miastu funkcję administracyjną, władze publiczne przyznają mu pewną wyższość, którą muszą uznać inne miasta

Daniela Szymańska, Mezoregiony wojewódzkie – rozwiązanie dla Polski, 1998

 

 

Zbadano długość okresu, w którym duże miasta pełniły funkcję stolic regionów administracyjnych. W oddzielnych tabelach podano całkowitą sumaryczną długość tych okresów oraz długość najdłuższego nieprzerwanego okresu pełnienia funkcji ośrodka administracji regionu. Badanie przeprowadzono dla okresu 1810-1999. Na ziemiach polskich pierwsza dekada XIX wieku wyznacza początek działania administracji publicznej w rozumieniu współczesnym. Koniec okresu badania to data wprowadzenia obecnego ustroju terytorialnego państwa. Przez region administracyjny rozumiano tutaj polskie województwo i jego odpowiedniki: departament w Księstwie Warszawskim, rejencję w Królestwie Prus, gubernię w Królestwie Polskim, dystrykt w Generalnym Gubernatorstwie oraz okręg wolnego miasta.

 

Miasta powyżej 100 tys. mieszkańców o tradycji siedziby administracji regionalnej dłuższej niż 24 lata
według całkowitego okresu pełnienia tej funkcji w latach 1810-1999

Pozycja

Miasto

całkowity okres

Jednostka terytorialna szczebla regionalnego – okres pełnienia funkcji siedziby władz

1-7

Gdańsk

189

wolne miasto – rejencja – wolne miasto – rejencja -województwo – 1810-1999
Kraków departament – wolne miasto -województwo -dystrykt – województwo – 1810-1999
Lublin departament – województwo – gubernia – gubernatorstwo – województwo – dystrykt – województwo – 1810-1999
Poznań departament – rejencja – województwo – rejencja – województwo – 1810-1999
Szczecin prowincja – rejencja – województwo – 1810-1999
Warszawa departament – województwo – gubernia – gubernatorstwo – województwo – dystrykt – województwo – 1810-1999
Wrocław departament – rejencja – województwo – 1810-1999

8-9

Koszalin

179

rejencja – 1815-1945; województwo – 1950-1999
Opole

10

Bydgoszcz

169

departament – rejencja – 1810-1919; rejencja – województwo – 1939-1999

11

Legnica

154

rejencja – 1815-1945; województwo – 1975-1999

12

Kielce

149

województwo – gubernia – 1818-1844; gubernia – 1866-1915; województwo – 1919-1939; województwo – 1945-1999

13

Radom

135

departament – województwo – gubernia – 1810-1915; dystrykt – 1939-1945; województwo – 1975-1999

14

Płock

129

departament – województwo – gubernia – 1810-1915; województwo – 1975-1999

15

Białystok

112

departament – obwód – 1810-1842; województwo – obwód – województwo – 1919-1999

16

Kalisz

108

departament – województwo – gubernia – 1810-1844; gubernia – 1866-1915; rejencja – 1939-1940; województwo – 1975-1999

17

Olsztyn

93

rejencja – 1905-1945; województwo – 1946-1999

18

Łódź

79

województwo – 1919-1939; rejencja – województwo – 1940-1999

19

Katowice

77

województwo – rejencja – województwo – 1922-1999

20

Rzeszów

66

województwo – 1944-1999

21

Zielona Góra

49

województwo – 1950-1999

22

Toruń

44

województwo – 1919-1939; województwo – 1975-1999

23-29

Bielsko-Biała

24

województwo – 1975-1999
Częstochowa
Elbląg
Gorzów
Tarnów
Wałbrzych
Włocławek

Wyróżniono obecne miasta wojewódzkie

Źródło: opracowanie własne

 

okres calkowity

Źródło: opracowanie własne

 

Spośród 39 dużych miast 29 pełniło w różnych okresach funkcję siedziby administracji regionalnej. Miasta można podzielić na pięć grup. Grupa pierwsza obejmuje 7 miast, które pełniły tę funkcję przez cały badany okres 189 lat. Wszystkie one obecnie są miastami wojewódzkimi, a ponadto zaliczane są do ośrodków tzw. metropolitalnych.

Kolejna grupa to siedem miast, które były stolicami regionów administracyjnych przez okres 125-180 lat. Stawkę otwierają tutaj znacznie mniejsze miasta: Koszalin i Opole. Koszalin jest najwyżej sklasyfikowanym miastem spośród obecnie nie-wojewódzkich. Ponadto w grupie znajdują się ośrodki wojewódzkie Bydgoszcz i Kielce oraz Legnica, Radom i Płock – pozbawione tego statusu.

Dla odmiany trzecia grupa – z przedziału 75-115 lat – skupia głównie obecne ośrodki wojewódzkie. Są to Białystok, Katowice, Łódź i Olsztyn – miasta o ugruntowanej pozycji ośrodków regionalnych. Wśród nich znajduje się nie-wojewódzki Kalisz. Następna grupa skupia trzy ośrodki, które można określić mianem młodych miast wojewódzkich, o tradycji liczącej 45-55 lat. Należą do nich Rzeszów, Toruń i Zielona Góra, wszystkie utrzymujące obecnie status wojewódzki.

W ostatniej grupie znalazło się kolejne siedem miast, które funkcję ośrodków wojewódzkich pełniły epizodycznie – w latach 1975-1999. Największe z nich to Częstochowa i Bielsko-Biała. W tej grupie tylko jeden ośrodek – Gorzów – posiada obecnie status miasta wojewódzkiego.

Okazuje się, że hipoteza o tradycji ośrodka regionalnego jako czynniku wyboru miasta na siedzibę władz wojewódzkich nie jest trafna. Wbrew oczekiwaniom obecne miasta wojewódzkie nie grupują się w górnej części zestawienia, lecz znajdują się w każdej z wyróżnionych grup. W Polsce jest obecnie osiemnaście miast wojewódzkich; jednak wśród pierwszych osiemnastu miast w tabeli pięć to ośrodki nie-wojewódzkie.

Inną miarą historycznego znaczenia ośrodka regionalnego może być najdłuższy okres, w którym dane miasto nieprzerwanie pełniło funkcję siedziby władz administracyjnych.

 

Miasta powyżej 90 tys. mieszkańców o tradycji siedziby administracji regionalnej dłuższej niż 24 lata
według najdłuższego nieprzerwanego okresu pełnienia tej funkcji w latach 1810-1999

Pozycja

Miasto

Długość okresu

Nazwa regionu administracyjnego – okres pełnienia funkcji siedziby władz

1-7

Gdańsk

189

wolne miasto – rejencja – wolne miasto – rejencja -województwo – 1810-1999
Kraków departament – wolne miasto -województwo -dystrykt – województwo – 1810-1999
Lublin departament – województwo – gubernia – gubernatorstwo – województwo – dystrykt – województwo – 1810-1999
Poznań departament – rejencja – województwo – rejencja – województwo – 1810-1999
Szczecin prowincja – rejencja – województwo – 1810-1999
Warszawa departament – województwo – gubernia – gubernatorstwo – województwo – dystrykt – województwo – 1810-1999
Wrocław departament – rejencja – województwo – 1810-1999

8-10

Koszalin

130

rejencja – 1815-1945
Legnica
Opole

11

Bydgoszcz

109

departament – rejencja – 1810-1919

12-13

Płock

105

departament – województwo – gubernia – 1810-1915
Radom

14

Białystok

80

województwo – okręg – województwo – 1919-1999

15

Katowice

77

województwo – rejencja – województwo – 1922-1999

16

Łódź

59

rejencja – województwo – 1940-1999

17

Rzeszów

55

województwo – 1944-1999

18

Kielce

54

województwo – 1945-1999

19

Olsztyn

53

województwo – 1946-1999

20-21

Kalisz

49

gubernia – 1866-1915
Zielona Góra województwo – 1950-1999

22-29

Bielsko-Biała

24

województwo – 1975-1999
Częstochowa
Elbląg
Gorzów
Tarnów
Toruń
Wałbrzych
Włocławek

Wyróżniono obecne miasta wojewódzkie

Źródło: opracowanie własne

 

okres ciagly

Źródło: opracowanie własne

 

W tym zestawieniu miasta jeszcze wyraźniej dzielą się na grupy – w liczbie czterech. Grupę pierwszą – tak samo jak powyżej – stanowi siedem miast pełniących funkcję stołeczną przez cały okres 189 lat. W grupie drugiej znajduje się sześć miast, które cieszyły się rangą stolicy regionu przez 105-130 lat. Aż cztery z nich – Koszalin, Legnica, Płock i Radom – pozbawione są obecnie tego statusu. Z dzisiejszych miast wojewódzkich do grupy należą Bydgoszcz i Opole.

Z kolei w grupie trzeciej – dla przedziału 45-80 lat – przeważają obecne ośrodki wojewódzkie. Obok tych siedmiu ośrodków plasuje się jeden pozbawiony statusu wojewódzkiego – Kalisz. Ostatnia grupa to ośrodki, dla których najdłuższy okres pełnienia funkcji wojewódzkich przypada bezpośrednio przed ostatnią reformą. Spośród obecnych miast wojewódzkich należą tutaj Gorzów i Toruń. Znamienne jest, iż są to dwa ośrodki z województw posiadających po dwa miasta wojewódzkie.

Okazuje się, iż żadne z ujęć  – ani całkowitego okresu, ani najdłuższego ciągłego okresu pełnienia funkcji ośrodka administracji regionalnej – nie uzasadnia obecnego doboru miast wojewódzkich. Wyjaśnienia nie daje również zestawienie wyników niniejszego badania z rozpoznaniem znaczenia poszczególnych miast w sieci osadniczej kraju.

 

> Miasta wojewódzkie według wielkości i zaplecza

 

 

Źródło

Ł. Zaborowski, Podział kraju na województwa. Próba obiektywizacji, Wydawnictwo Naukowe „Scholar”, Warszawa 2013