Nazwy województw a krainy historyczne

Granice województw nie były dowolnie tworzone dla późniejszych potrzeb administracyjnych,
lecz przedstawiały stare dzielnice i ziemie książąt piastowskich.
Przy wcielaniu tych dzielnic do Korony, stanowiących pewne ustroje organiczne i tradycyjne,
nie można już było zmieniać ich granic, ale tylko przetwarzać na województwa

Zygmunt Gloger, Geografia historyczna ziem dawnej Polski, 1903

 

 

Nazwy województw można podzielić według dwóch kryteriów: stopnia złożoności oraz pochodzenia. Jeśli chodzi o stopień złożoności, nazwy mogą być jedno- bądź dwuczłonowe. Z kolei pochodzenie jest zależne od rodzaju obiektu czy też terytorium, od którego nazwano województwo. Biorąc pod uwagę oba te czynniki można wyróżnić następujące rodzaje nazw województw:

– od krainy historycznej: dolnośląskie, małopolskie, mazowieckie, podlaskie, pomorskie, śląskie, wielkopolskie, zachodniopomorskie,

– od dwu krain historycznych: kujawsko-pomorskie, warmińsko-mazurskie,

– od stolicy krainy historycznej: lubuskie,

– od krainy fizyczno-geograficznej: podkarpackie, świętokrzyskie,

– od miasta wojewódzkiego: lubelskie, łódzkie, opolskie.

Już sama powyższa klasyfikacja wiele mówi o stopniu spójności nazewnictwa. Na szesnaście jednostek zastosowano pięć różnych zasad tworzenia nazw. Nasuwa się pytanie, dlaczego tylko w dwóch przypadkach przyjęto nazwy dwuczłonowe, mimo że struktura większej liczby województw jest złożona, zaś jednoczłonowa nazwa jej nie oddaje. Zastanawia istnienie obok siebie śląskiego i dolnośląskiego. Dolny Śląsk to część Śląska, podobnie jak Śląsk Opolski, występujący tutaj jako województwo opolskie. Tę samą wątpliwość można mieć do zestawienia: małopolskie oraz lubelskie i świętokrzyskie. I Lublin, i Góry Świętokrzyskie znajdują się w Małopolsce.

W większości przypadków terytoria województw słabo nawiązują do krain historycznych, od których urobiono ich nazwy. Kilka przykładów – poniżej. Należy jeszcze wyjaśnić, iż nazwy historyczne, takie jak Kujawy, Małopolska, Pomorze – to pojęcia prawno-polityczne wywodzące się z czasów I Rzeczypospolitej. Odpowiadające im terytoria posiadają ściśle określone granice. Zatem na przykład używanie nazwy „Śląsk” w odniesieniu do obecnego województwa śląskiego, mimo że zdarza się powszechnie, jest poważnym błędem rzeczowym.

 

 

Województwo śląskie a Śląsk

Śląsk to kraina historyczna w dorzeczu górnej i środkowej Odry, jedna z prowincji państwa Piastów ze stolicą we Wrocławiu. Nazwa „Śląsk” zostaje powszechnie przyjęta w XII wieku. Od XV wieku stosuje się pojęcia Dolnego Śląska dla dzielnicy wrocławskiej i Górnego Śląska dla opolskiej. Granice Śląska ulegały pewnym zmianom na pograniczu z Królestwem Polskim: w XV wieku królowie polscy przejmują księstwa oświęcimskie i zatorskie, zaś biskupi krakowscy – księstwo siewierskie.

 

Województwo śląskie a Śląsk

wojewodztwo_slaskie_a_slask

rys. M. Plaza
Źródło: Zaborowski 2013

 

Obecne województwo śląskie obejmuje jedynie niewielki, wschodni kraniec Śląska. Śląsk to także całe województwo opolskie, niemalże całe dolnośląskie oraz blisko połowa województwa lubuskiego. Z drugiej strony połowa obecnego województwa śląskiego to historyczna Małopolska. Małopolskie są mianowicie: Częstochowa, Kłobuck, Myszków i Zawiercie na północy, następnie Zagłębie Dąbrowskie z Będzinem, Dąbrową Górniczą i Sosnowcem, dalej sąsiednie Jaworzno, wreszcie na południu Żywiecczyzna z dawnym miastem Białą, połączonym teraz ze śląskim Bielskiem.

 

 

Województwo małopolskie a Małopolska

Małopolska to prowincja I Rzeczpospolitej, leżąca w dorzeczu górnej i środkowej Wisły. Powstała w XIV w. po zjednoczeniu królestwa przez Władysława Łokietka – jako odróżnienie od pierwotnej, starej Polski, to jest późniejszej Wielkopolski. Małopolska dzieliła się na województwa krakowskie i sandomierskie, a po 1474 roku – ponadto lubelskie, wyodrębnione z sandomierskiego. W XV wieku do województwa krakowskiego przyłączono księstwa oświęcimskie i zatorskie, zaś w XVIII w. – siewierskie.

 

Województwo małopolskie a Małopolska

wojewodztwo_malopolskie_a_malopolska

rys. M. Plaza
Źródło: Zaborowski 2013

 

Obecne województwo małopolskie obejmuje jedynie niewielką, południową część historycznej Małopolski. Poza małopolskim waż sześć innych województw ma w swych granicach ziemie małopolskie. Na zachodzie historycznie małopolska jest połowa województwa śląskiego, począwszy od Częstochowy i Kłobucka na północy, przez Zagłębie Dąbrowskie z Będzinem, Dąbrową Górniczą i Sosnowcem, kończąc na Żywcu na południu.Na północ od województwa małopolskiego do Małopolski należy całe województwo świętokrzyskie, powiat opoczyński z województwa łódzkiego i kilka powiatów wokół Radomia z obecnego województwa mazowieckiego. Na północnym wschodzie małopolskie są: zachodnia część województwa lubelskiego z Lublinem oraz okolice Siedlec z województwa mazowieckiego. Wreszcie na wschodzie do Małopolski należy także zachodni pas – około siedmiu powiatów – województwa podkarpackiego.

 

 

Województwo mazowieckie a Mazowsze

Mazowsze to dzielnica Polski w dorzeczu środkowej Wisły. Pierwotnie stanowiło ono terytorium plemienne wokół Płocka. W średniowieczu rozszerzyło granice na południe i wschód. Po wejściu w skład I Rzeczpospolitej Mazowsze obejmowało trzy województwa: mazowieckie, płockie i rawskie. W Królestwie Polskim w latach 1816-1844 istniały kolejno województwo mazowieckie i gubernia mazowiecka. Ich granice nie odpowiadały jednak Mazowszu. Posiadając siedzibę w Warszawie, jednostki te obejmowały także ziemię łęczycką i część Kujaw.

 

Województwo mazowieckie a Mazowsze

wojewodztwo_mazowieckie_a_mazowsze

rys. M. Plaza
Źródło: Zaborowski 2013

 

Mimo że województwo mazowieckie zawiera większość terytorium dzielnicy, od której nazwę wzięło, istotna część ziem Mazowsza znajduje się poza województwem. Mazowiecki jest północno-wschodni pas województwa łódzkiego – od Kutna po Rawę Mazowiecką, obejmujący w przybliżeniu cztery powiaty ziemskie. Podobnej wielkości obszar w województwie podlaskim – na północnym wschodzie – to część mazowieckiej ziemi łomżyńskiej. Z drugiej strony do województwa mazowieckiego przynależą duże części innych dzielnic. Na południu okolice Radomia – około sześciu powiatów – to Małopolska. Na wschodzie teren mniej więcej trzech powiatów wokół Siedlec to Podlasie. Same zaś Siedlce wchodziły w skład ziemi łukowskiej, należącej do Małopolski. Obecne województwo mazowieckie nie odpowiada terytorialnie ani Mazowszu, ani jednostkom noszącym tę nazwę w XIX-wiecznym Królestwie Polskim.

 

 

Województwo warmińsko-mazurskie a Mazury i Warmia

Mazury to południowo-wschodnia część Prus Książęcych, potem Prus Wschodnich, skolonizowana przez osadników z Mazowsza, to jest właśnie Mazurów. W tym sensie nazwa oznacza region etnograficzny. Określenie Provinz Masuren upowszechnia się dopiero w pierwszej połowie XIX wieku. Odpowiada ono południowo-wschodnim powiatom Prus Wschodnich. Są to: Ełk, Giżycko, Gołdap, Mrągowo, Olecko, Pisz, Szczytno, Węgorzewo. Warmia była pierwotnie terytorium jednego z plemion pruskich, od którego też wzięła nazwę. W czasach historycznych stanowiła księstwo biskupie, które było częścią województwa malborskiego, a tym samym Prus Królewskich. Jej kształt tworzył charakterystyczną quasi-enklawę w terytorium Prus Książęcych.


Województwo warmińsko-mazurskie a Mazury i Warmia

wojewodztwo_warminsko_mazurskie_a_warmia_i_mazury

rys. M. Plaza
Źródło: Zaborowski 2013

 

Województwo warmińsko-mazurskie obejmuje w zasadzie całe Mazury (z ich części należącej obecnie do Polski) oraz całą Warmię. Do województwa wchodzą jednak także inne ziemie. Okolice Elbląga to część dawnego województwa malborskiego, ale nie Warmia. Ponadto obszar wokół Iławy i Ostródy to Prusy Górne. Do Mazur nie zaliczają się także terytoria leżące na północ od Warmii. Przynależność żadnej z wymienionych ziem, mimo ich znacznego udziału w powierzchni województwa, nie znajduje odzwierciedlenia w jego nazwie.

 

 

Źródła

S. Achremczyk, Historia Warmii i Mazur, Rozprawy i Materiały Ośrodka Badań Naukowych im. Wojciecha Kętrzyńskiego, 166, Towarzystwo Naukowe OBN, Olsztyn 1997

Europa. Regiony i państwa historyczne, red. M. Kamler, Warszawa 2000

Z. Gloger, Geografia historyczna ziem dawnej Polski, Kraków 1903

Historia Śląska, red. M. Czapliński, Wydawnictwo Uniwersytetu Wrocławskiego, Wrocław 2007

W. Trzebiński (opr., tekst), A. Borkiewicz (mapy), Podziały administracyjne Królestwa Polskiego w okresie 18151918, Dokumentacja Geograficzna, 4, Instytut Geografii PAN, Warszawa 1956

Ł. Zaborowski, Podział kraju na województwa. Próba obiektywizacji, Wydawnictwo Naukowe „Scholar”, Warszawa 2013