Region – dziedzictwo

 

Aktualny podział kraju na województwa został przeprowadzony w sposób dość dowolny.
Granice wojewódzkie poprzecinały istniejące układy regionalne

Piotr Eberhardt, Krajowy system osadniczy, 1986

 

 

Tradycyjny zasięg regionu kielecko-radomskiego to międzyrzecze Wisły i Pilicy. Od początków istnienia państwa polskiego większość tego obszaru należała do prowincji sandomierskiej. Prowincja stanowiła wschodnią część pierwszego państwa Piastów, granicząc z Rusią. Ziemie ciągnące się wzdłuż wschodniego brzegu Pilicy należały pierwotnie do prowincji łęczyckiej. Były to trzy tak zwane kasztelanie nadpilickie. Ich główne grody to – od północy – Skrzyn (koło dzisiejszej Przysuchy), Żarnów i Małogoszcz. Kasztelanie nadpilickie zostają przyłączone do prowincji sandomierskiej w połowie XIII wieku.

Po podziale państwa na mocy testamentu Bolesława Krzywoustego pierwszym władcą księstwa sandomierskiego zostaje jego syn Henryk. Henryk Sandomierski znany jest w historii jako szlachetny rycerz-pielgrzym. Skromność kazała mu tytułować się bratem książęcym, a nie księciem, zaś swoje państwo nazywać władztwem (dominium), a nie księstwem. Takie określenie dzielnicy sandomierskiej zostaje utrzymane po jego śmierci. Książęta krakowsko-sandomierscy mianują się dziedzicami księstwa krakowskiego i władztwa sandomierskiego.

Po odnowieniu królestwa przez Władysława Łokietka dzielnica sandomierska staje się województwem sandomierskim. Obejmuje ono międzyrzecze Wisły i Pilicy oraz ziemie na wschód od Wisły – od Łukowa na północy po Pilzno na południu. Na wschodzie za Lublinem województwo sięga po Wieprz. Jest najbardziej rozległym województwem w państwie, dlatego w roku 1474 dochodzi do jego podziału. Ziemie lubelska i łukowska tworzą nowe województwo lubelskie. Województwo sandomierskie zachowuje nadal część ziem na prawym brzegu Wisły. Należą do niego obszary znajdujące się w widłach Wisły i Sanu z Pilznem i Tarnowem, po Jedlicze na południu włącznie. Ponadto na północnym wschodzie za Wisłą do sandomierskiego należy dawna kasztelania sieciechowska – okolice dzisiejszych miast Dęblina, Ryk i Żelechowa. Trzy województwa: krakowskie, lubelskie i sandomierskie – współtworzą Małopolskę.

 

Województwo sandomierskie w latach 1474-1772 na tle obecnych granic województw

Województwo sandomierskie XV-XVIII

Źródło: opracowanie własne

 

Na zachodzie naturalną granicę województwa stanowiła Pilica. Sandomierskie graniczyło tutaj z województwami łęczyckim i sieradzkim, należącymi do Wielkopolski. Granica północna – z Mazowszem – biegła Pilicą na odcinku koło Nowego Miasta, potem równoleżnikowo na wschód do Radomierzy (Radomki) pod Brzózą; dalej granicę wyznaczał ujściowy odcinek Radomierzy. Niewielka część mazowieckiej ziemi czerskiej na południowym brzegu Pilicy zwana była Zapilczem. Po wschodniej stronie Wisły granicę z Mazowszem wyznaczała częściowo rzeka Promnik.

Na północnym wschodzie województwo sandomierskie graniczyło z ziemią łukowską województwa lubelskiego. Dalej granicę z województwem lubelskim wyznaczała na krótkim odcinku rzeka Wieprz. Graniczny był jej równoleżnikowy odcinek niedaleko ujścia – w ten sposób, że na północ od rzeki ziemia stężycka należała do województwa sandomierskiego, na południe – rozciągało się województwo lubelskie. Wisła rozgraniczała województwa sandomierskie i lubelskie na odcinku – idąc w górę rzeki – od Gniewoszowa prawie po Sandomierz. Stąd granica odchodziła na południowy wschód, nawiązując do biegu Sanu. Na południowym wschodzie województwo sandomierskie graniczyło z ziemiami przemyską i sanocką w Rusi Czerwonej.

Na południowym zachodzie do sandomierskiego przylegało województwo krakowskie. Od Pilicy naprzeciw Koniecpola granica odchodziła na wschód zostawiając po stronie sandomierskiej Secemin, Sobków i Pińczów, po krakowskiej – Jędrzejów. Dalej skręcała na południe, tak że Pińczów należał do sandomierskiego, a Działoszyce – do krakowskiego. Od Działoszyc aż do Wisły granicę wyznaczała rzeka Nidzica. Po południowo-wschodniej stronie Wisły do sandomierskiego należały Pilzno i Tarnów.

Herb województwa sandomierskiego jest następujący: tarcza dzielona pionowo na dwoje; na wprost oka lewego sześć poziomych pasów – na przemian czerwonych i srebrnych; na wprost oka prawego w polu błękitnym dziewięć gwiazd złotych po trzy w rzędzie. Sejmik województwa sandomierskiego zbierał się w Opatowie. Ponadto w Nowym Mieście Korczynie obradował Sejmik Generalny dla Małopolski. W roku 1793 sejm grodzieński na miejsce posiedzeń sejmiku wojewódzkiego wyznaczył Kielce.

 

Herb województwa sandomierskiego

Herb wojewodztwa sandomierskiego

 

Po ostatnim rozbiorze Rzeczpospolitej w roku 1795 sandomierskie wchodzi w skład Galicji Zachodniej. Galicja Zachodnia dzieli się na cyrkuły. Początkowo na zachodnim brzegu Wisły jest ich pięć: kielecki, konecki, krakowski, radomski, sandomierski. W roku 1803 roku cyrkuł konecki zostaje wcielony do kieleckiego, zaś sandomierski – do radomskiego. Północna granica cyrkułu radomskiego biegnie Pilicą. Od tej pory z regionem zostaje związane Zapilcze.

W roku 1809 Galicja Zachodnia zostaje przyłączona do Księstwa Warszawskiego. Nowoutworzony departament radomski obejmuje międzyrzecze Wisły i Pilicy; na południu sięga po Góry Świętokrzyskie z Kielcami oraz po Sandomierz i Staszów włącznie. Sandomierz traci centralne położenia w regionie stając się miastem nadgranicznym – za Wisłą rozciąga się monarchia austriacka. Departament radomski graniczy z departamentami krakowskim, kaliskim, warszawskim, siedleckim i lubelskim.

 

Departament radomski w latach 1810-1815 na tle obecnych granic województw

Departament radomski 1809-1815

Źródło: opracowanie własne

 

W roku 1816 w nowym Królestwie Polskim przywrócone zostaje województwo sandomierskie, jednak w granicach innych niż w I Rzeczpospolitej. Województwo obejmuje departament radomski bez powiatu kieleckiego. Stolicą województwa pozostaje Radom. Województwo tradycyjnie rozciąga się w widłach Wisły i Pilicy, na południu sięgając po Przedbórz, Strawczyn, Tumlin, Łagów, Raków, Staszów i Połaniec włącznie. Na południe od Gór Świętokrzyskich granicę stanowi rzeka Czarna Staszowska.

 

Województwo sandomierskie w latach 1816-1837, gubernia sandomierska w latach 1837-1844
na tle obecnych granic województw

Województwo sandomierskie 1816-1844

Źródło: opracowanie własne

 

Herb województwa sandomierskiego
w Bibliotece Publicznej w Radomiu

OLYMPUS DIGITAL CAMERA

 

Gmach Komisji Województwa Sandomierskiego w Radomiu, następnie Rządu Gubernialnego Radomskiego, proj. A. Corazzi

OLYMPUS DIGITAL CAMERA

 

Epitafium Henryka Deboliego, Prezesa Komisji Województwa Sandomierskiego,
w kościele bernardynów Radomiu

Epitafium Henryka Deboliego, Prezesa Komisji Województwa Sandomierskiego, w kościele bernardynów w Radomiu

 

Z południowego krańca departamentu krakowskiego powstaje niezależna Rzeczpospolita Krakowska. W Królestwie Polskim pozostają Będzin, Sławków, Olkusz, Skała, Proszowice i Brzesko. Z tych ziem – oraz z powiatu kieleckiego – tworzy się nowe województwo krakowskie. Początkowo siedzibą władz województwa jest Miechów, zaś od roku 1818Kielce. W 1837 roku województwa Królestwa Polskiego zostają przemianowane na gubernie. W roku 1841 gubernia krakowska zmienia nazwę na kielecką.

W roku 1845 gubernie kielecka i sandomierska zostają połączone w jedną gubernię radomską. Jednoczy ona całe międzyrzecze Wisły i Pilicy. Gubernia radomska graniczy na południu z pruskim Śląskiem i z austriacką Galicją. Od strony Królestwa sąsiaduje z guberniami warszawską i lubelską.

 

Gubernia radomska w latach 1845-1866 na tle obecnych granic województw

Gubernia radomska 1844-1866

Źródło: opracowanie własne

 

Gubernia radomska posługuje się herbem powstałym z połączenia herbów województw krakowskiego i sandomierskiego. Jest to tarcza dwudzielna w pas. W górnej połowie – orzeł srebrny (biały) w koronie złotej; w połowie dolnej – herb województwa sandomierskiego, opisany powyżej.

 

Herb guberni radomskiej w latach 1844-1866
i województwa kieleckiego w latach 1919-1939

Herb guberni radomskiej 1845-66

 

Herb guberni radomskiej na odznace policyjnej

Policja guberni radomskiej

 

W roku 1866 gubernia radomska zostaje podzielona na gubernie kielecką i radomską. Jedynie powiat będziński z zagłębiem dąbrowskim odchodzi do guberni piotrkowskiej. Kształt guberni kieleckiej i radomskiej jeszcze dokładniej wpisuje się w międzyrzecze Wisły i Pilicy. Na południu gubernia kielecka graniczy z Galicją, na południowym zachodzie sięga po Lelów, Ogrodzieniec i Sławków włącznie.

 

Gubernie kielecka i radomska w latach 1866-1915

Gubernie kielecka i radomska 1866-1915

Źródło: opracowanie własne

 

Mapa guberni kieleckiej w Muzeum Lat Szkolnych Stefana Żeromskiego

OLYMPUS DIGITAL CAMERA

 

Gubernie otrzymują nowe herby. Herb guberni kieleckiej: na niebieskiej tarczy piec hutniczy złoty pomiędzy kulami złotymi. Herb guberni radomskiej: na tarczy czerwonej snop złoty pomiędzy młotami srebrnymi. Herby nawiązują do górniczo-hutniczych tradycji zagłębia staropolskiego, rozciągającego się na pograniczu obu guberni.

 

Herby guberni kieleckiej i radomskiej w latach 1866-1915

herb guberni kieleckiej 1866-1915herb guberni radomskiej 1866-1915

 

Herb guberni kieleckiej w Muzeum Lat Szkolnych Stefana Żeromskiego

OLYMPUS DIGITAL CAMERA

 

Herb guberni radomskiej na budynku Kasy Przemysłowców Radomskich

OLYMPUS DIGITAL CAMERA

 

W roku 1919 z ziem małopolskich w dawnym zaborze rosyjskim, na zachodnim brzegu Wisły utworzone zostaje województwo kieleckie. W jego skład wchodzą gubernie kielecka i radomska oraz powiaty będziński i częstochowski z guberni piotrkowskiej. Obejmując międzyrzecze Wisły i Pilicy, województwo terytorialnie nawiązuje do guberni radomskiej z lat 1845-1866; posługuje się również jej herbem.

 

Województwo kieleckie w latach 1919-1938 na tle obecnych granic województw

Województwo kieleckie 1918-1939

Źródło: opracowanie własne

 

Pałac Biskupów Krakowskich w Kielcach, siedziba Urzędu Wojewódzkiego w okresie II RzeczpospolitejOLYMPUS DIGITAL CAMERA

 

W czasie wojny zachodnie krańce województwa – powiaty będziński, olkuski, zawierciański oraz część częstochowskiego – zostają włączone do Rzeszy. Międzyrzecze Wisły i Pilicy znajduje się w Generalnym Gubernatorstwie, tworząc dystrykt radomski. Ponadto ze względu na przebieg granicy z Rzeszą dystrykt radomski obejmuje również pas ziem za Pilicą – od Tomaszowa na północy przez Piotrków Trybunalski i Radomsko do Częstochowy włącznie na południu. Powiat miechowski i część powiatu pińczowskiego znajdują się w dystrykcie krakowskim.

 

Dystrykt radomski w latach 1939-1945 na tle obecnych granic województw

Dystrykt radomski 1939-1945

Źródło: opracowanie własne

 

Po wojnie odtworzone zostaje województwo kieleckie. Jego kształt ustala się ostatecznie w roku 1950. Obejmuje ono tradycyjny obszar regionu w międzyrzeczu Wisły i Pilicy. Niewielkie odstępstwa mają miejsce nad Pilicą naprzeciw miasta Białobrzegi – do kieleckiego należy Promna, oraz nad Wisłą naprzeciwko Puław – do lubelskiego odpadają Góra Puławska i Janowiec. Na południowym zachodzie województwo kieleckie sięga po Sędziszów, Sancygniów, Działoszyce, Skalbmierz i Kazimierzę Wielką włącznie.

 

Województwo kieleckie w latach 1950-1975 na tle obecnych granic województw

Województwo kieleckie 1950-1975

Źródło: opracowanie własne

 

Urząd Wojewódzki w Kielcach

OLYMPUS DIGITAL CAMERAOLYMPUS DIGITAL CAMERA

 

W roku 1975 ma miejsce kolejna reforma podziału terytorialnego. Jednym z jej celów jest przerwanie tradycyjnych więzi regionalnych. Województwo kieleckie zostaje podzielone między cztery jednostki. Większość aglomeracji staropolskiej – z Końskimi, Skarżyskiem-Kamienną, Starachowicami i Ostrowcem Świętokrzyskim – wchodzi w skład nowego województwa kieleckiego. Na południu z dawnego krakowskiego do kieleckiego przechodzi Miechów.

Obszar na północ od Garbu Gielniowskiego i doliny Kamiennej znajduje się w województwie radomskim. Do tegoż na północy przyłączone zostają mazowieckie okolice Grójca. Wschodnia część regionu – Opatów, Sandomierz, Staszów – należy do województwa tarnobrzeskiego. Wreszcie zachodnie obszary nadpiliczne – z Opocznem i Przedborzem – wchodzą do województwa piotrkowskiego.

Układ z roku 1975 w dużym stopniu przetrwa w obecnym podziale terytorialnym. Województwo świętokrzyskie obejmuje dawne kieleckie – bez okolic Miechowa – oraz lewobrzeżną połowę tarnobrzeskiego. Województwo radomskie trafia do mazowieckiego, piotrkowskie – do łódzkiego. Odstępstwa na poziomie gminnym to przynależność Drzewicy do łódzkiego oraz Gowarczowa do świętokrzyskiego.

Międzyrzecze Wisły i Pilicy przez kilkaset lat tworzyło spójny region polityczny i administracyjny. Następujące po sobie jednostki terytorialne były kontynuacją poprzednich, począwszy od województwa sandomierskiego z czasów I Rzeczpospolitej, skończywszy na województwie kieleckim istniejącym do roku 1975.

 

stabilnosc terytorialna

Źródło: Pająk 2001

 

Obecnie tylko południowe granice województwa świętokrzyskiego mają uzasadnienie historyczne. Na południowym wschodzie Wisła wyznacza dawną granicę między Królestwem Polskim a austriacką Galicją. Granica świętokrzyskiego na zachodzie i południowym zachodzie jest bliska granicy województwa kieleckiego z roku 1950. Natomiast obecne granice województwa świętokrzyskiego z łódzkim i mazowieckim nie mają pierwowzorów starszych niż z roku 1975. Przynależność okręgu radomskiego do województwa zwanego mazowieckim stoi w sprzeczności z tysiącletnią tradycją dzielnicy sandomierskiej.

 

swietokrzyskie na tle historycznego

Źródło: Pająk 2001

 

 

Źródła

Z. Gloger, Geografia historyczna ziem dawnej Polski, Kraków 1903

T. Mencel, Galicja Zachodnia 1795-1809, Wydawnictwo Lubelskie, Lublin 1976

J. Z. Pająk, Dzieje podziałów administracyjnych a granice regionu świętokrzyskiego, w: Region świętokrzyski. Mit czy rzeczywistość, red. J. Wijaczka, Kielce 2001, s. 49-72

A. Teterycz-Puzio, Henryk Sandomierski, Kraków 2009

W. Trzebiński (opr., tekst), A. Borkiewicz (mapy), Podziały administracyjne Królestwa Polskiego
w okresie 1815
1918,Dokumentacja Geograficzna, 4, Instytut Geografii PAN, Warszawa 1956

P. Tusiński, Przeszłość administracyjna i renta położenia jako uwarunkowania rozwoju ośrodka regionalnego i ośrodków lokalnych regionu radomskiego, w: Region radomski w strukturze przestrzennej kraju, Monografie, 158, Politechnika Radomska, Radom 2011, s. 9-100

H. Ułaszyn, Znaczenie nazw Wielkopolska i Małopolska, Łódzkie Towarzystwo Naukowe, Łódź 1950

W. Witkowski, Historia administracji w Polsce: 17641989, Wydawnictwo Naukowe PWN, Warszawa 2007

Ł. Zaborowski, Region radomski a obecny podział terytorialny państwa, w: Region radomski w strukturze przestrzennej kraju, Monografie, 158, Politechnika Radomska, Radom 2011, s. 101-131