↑ Powrót do Region – obecnie

Sieć osadnicza a granice województw

Jednostki podziału terytorialnego powinny łączyć, a nie dzielić,
ułatwiać tworzenie się tkanki społecznej i gospodarczej, a nie ją rozsadzać

Andrzej Stelmachowski, 1984

 

 

W Polsce są 23 miasta liczące powyżej 150 tysięcy mieszkańców. Da się zauważyć większe skupienie tych ośrodków w południowo-wschodniej części kraju. W szczególności rysuje się skupisko osadnicze wydłużone w kierunku zbliżonym do południkowego (NNE-SSE) od Łodzi i Warszawy na północy po Ostrawę (w Republice Czeskiej), Bielsko-Białą i Kraków na południu. Skupisko to obejmuje połowę (12) wszystkich miast polskich z przedziału powyżej 150 tysięcy mieszkańców. Dodatkowo można w nim wyróżnić dwa południkowe pasma. Kielce i Radom leżą w paśmie wschodnim, którego krańcami są Warszawa i Kraków.

 

Kielce i Radom w sieci osadniczej kraju – miasta powyżej 150 tys. mieszkańców

siec_osadnicza_pow_150_tys

Źródło: opracowanie własne

 

Kielce i Radom odległe są od siebie o 70 km. Pomiędzy nimi w połowie drogi leży pasmo trzech miast w dolinie Kamiennej. Idąc od zachodu są to Skarżysko-Kamienna, Starachowice i Ostrowiec Świętokrzyski. Kielce i Radom wraz z tymi miastami określane bywają mianem aglomeracji staropolskiej. Charakterystyczne jest, iż trzy największe miasta leżą na jej krańcach, co wzmacnia policentryczny charakter aglomeracji.

O ile użycie nazwy – aglomeracja miejska – w sensie ścisłym nie musi tu być uzasadnione, faktem jest, iż układ Kielc, Radomia i miast nad Kamienną wyodrębnia się spośród innych skupień osadniczych, oddzielony od nich pasem rubieży.

 

Kielce, Radom i miasta nad Kamienną w otoczeniu sąsiednich aglomeracji

sasiednie_aglomeracje

Źródło: opracowanie własne

 

Sąsiednie aglomeracje układają się dookoła niego w charakterystyczne pasmo, tworzące niepełny pierścień. Jego przebieg szczególnie wyraźnie rysuje się od strony zachodniej i południowej, ciągnąc się od Warszawy na północy poprzez Łódź, Częstochowę do konurbacji śląsko-dąbrowskiej. Dalej – od południa – przechodzi w równoleżnikowy pas podkarpacki – przez Kraków do Tarnowa i Rzeszowa. Tutaj ku północy odchodzi ramię wschodnie – do Stalowej Woli i Tarnobrzega. Odległości między skrajnymi miastami aglomeracji staropolskiej a najbliższymi ośrodkami co najmniej porównywalnej wielkości wynoszą po około 100 km. Jedynie od strony wschodniej Puławy i Tarnobrzeg zbliżają się na odległość 60 km odpowiednio do Radomia i Ostrowca. Charakterystyczne jest, iż w powyższym pierścieniu znajdują się cztery największe polskie aglomeracje miejskie: konurbacja śląsko-dąbrowska, Warszawa, Kraków i Łódź, a także największe miasto Polski wschodniej – Lublin.

 

Sieć osadnicza w międzyrzeczu Wisły i Pilicy (2011)

siec_osadnicza_wisla_pilica

Źródło: opracowanie własne

 

Aglomeracja staropolska posiada centralne położenie w międzyrzeczu Wisły i Pilicy. W regionie można wyróżnić trzy klasy wielkościowe głównych ośrodków (wszystkie dane z 2012 r.). Pierwszą klasę tworzą dwa miasta ponad dwustutysięczne. Radom i Kielce, licząc odpowiednio 220 i 201 tysięcy mieszkańców, plasują się na 14. i 16. miejscu w kraju. Kolejną grupę stanowią trzy miasta w dolinie Kamiennej, liczące po kilkadziesiąt tysięcy mieszkańców. Największy z nich jest Ostrowiec Świętokrzyski (73 tys.), dalej idą Starachowice (52 tys.) i Skarżysko-Kamienna (48 tys.). Najbliższe miasta porównywalne do miast nad Kamienną położone są na granicy międzyrzecza Wisły i Pilicy: Tomaszów (65 tys.) – za Pilicą, oraz Puławy i Tarnobrzeg (po 49 tys.) – za Wisłą.

Kolejną klasę – 15-25 tysięcy mieszkańców – otwiera historyczna stolica regionu: Sandomierz (25 tys.). Wobec niewielkiej wzajemnej odległości – 14 km – Sandomierz i leżący po drugiej stronie Wisły Tarnobrzeg można traktować jako niewielką konurbację. Niewiele mniejsze od Sandomierza są dwie pary ośrodków liczących po około 20 tysięcy mieszkańców: Opoczno (22 tys.) i Końskie (21 tys.) na północnym zachodzie oraz Pionki (20 tys.) i Kozienice (18 tys.) na północnym wschodzie. Niedaleko Kozienic za Wisłą leży podobnej wielkości Dęblin (17 tys.). Pionki i Dęblin to największe miasta obecnie nie-powiatowe spośród dotychczas wymienionych. Grupę miast z przedziału 15-25 tysięcy mieszkańców zamykają trzy miasta powiatowe na południu regionu: Busko Zdrój (17 tys.), Jędrzejów i Staszów (po 16 tys.).

 

Obecny przebieg granic województw w obrębie regionu nie nawiązuje do sieci osadniczej. Granica mazowieckiego i świętokrzyskiego została poprowadzona w odległości zaledwie 21 km od ścisłego centrum Radomia, 16 km od granicy gminy miejskiej. Od centrów Skarżyska-Kamiennej, Starachowic i Ostrowca Świętokrzyskiego granica województw przebiega w odległości odpowiednio 4, 6 i 10 km. Oddziela Skarżysko-Kamienną od Szydłowca oraz Starachowice od Iłży. Skarżysko i Szydłowiec dzieli odległość drogowa 13 km. Starachowice, odległe od Iłży o 22 kilometry, przez dziesięciolecia pozostawały w powiecie iłżeckim, by w końcu przejąć funkcje powiatowe. Dopiero podczas ostatniej reformy Iłżę włączono do powiatu ziemskiego radomskiego. Z kolei dla Sienna w powiecie lipskim najbliższym miastem powiatowym jest Ostrowiec, również oddzielony granicą województwa. Dysproporcja ciążenia jest tym silniejsza, że Ostrowiec jest w skali regionu miastem znaczącym, zaś Lipsko z 6 tysiącami – jednym z kilku najmniejszych ośrodków powiatowych w kraju. Z drugiej strony Bałtów i Tarłów – obecnie w województwie świętokrzyskim – przed rokiem 1975 należały do powiatu lipskiego. Zastanawiający jest zwłaszcza przypadek Tarłowa, który jest oddalony od Lipska o 20 km, od Ostrowca o 31 km, a włączony do powiatu z siedzibą w Opatowie, odległym o 35 kilometrów.

 

Aglomeracja staropolska z otoczeniem na tle obecnych granic województw

aglomeracja_staropolska

Źródło: opracowanie własne

 

Granica obecnych województw mazowieckiego i świętokrzyskiego rozcina aglomerację staropolską. Nasuwa się pytanie, czy przebieg granicy da się uzasadnić odległościami do sąsiednich miast wojewódzkich. Zbadano odległości drogowe z miast powiatowych podregionu radomskiego (jednostka statystyczna NTS-3) oraz z Opoczna do najbliższych obecnych miast wojewódzkich.

 

Odległości z miast powiatowych podregionu radomskiego oraz z Opoczna
do najbliższych obecnych miast wojewódzkich

Miasto

Odległości do najbliższych miast wojewódzkich (km)

Białobrzegi

Warszawa

72

Kielce

109

Łódź

130

Kozienice

Warszawa

86

Lublin

87

Kielce

114

Lipsko

Kielce

102

Lublin

104

Warszawa

138

Opoczno

Kielce

78

Łódź

80

Warszawa

124

Przysucha

Kielce

75

Łódź

80

Warszawa

118

Radom

Kielce

78

Warszawa

104

Lublin

112

Szydłowiec

Kielce

49

Warszawa

130

Łódź

137

Zwoleń

Lublin

80

Kielce

111

Warszawa

114

Źródło: Zaborowski 2011

 

Okazuje się, iż dla większości badanych miast najbliższym ośrodkiem wojewódzkim nie jest Warszawa, względnie Łódź, lecz są nim Kielce. Największa dysproporcja ma miejsce w przypadku Szydłowca, odległego od Kielc o 49 km, zaś od Warszawy – o 130 km. Dla Lipska i Zwolenia bliższe są i Kielce, i Lublin – niźli Warszawa. Również z Radomia znacznie bliżej jest do Kielc – 78 km, niż do Warszawy – 104 km; tylko nieco dalej do Lublina – 112 km. Kielce są najbliższym miastem wojewódzkim dla Opoczna i Przysuchy; odległość do Łodzi jest porównywalna. A jednak Przysucha została powiązana ze znacznie dalszą Warszawą. Jedyne dwa miasta powiatowe, których przyporządkowanie do województwa mazowieckiego da się uzasadnić bliskością miasta wojewódzkiego, to Białobrzegi i Kozienice. Dla Kozienic jednak równie bliskim ośrodkiem jest Lublin.

Analogiczne badanie dla całego kraju przeprowadził Teofil Lijewski. Przynależność okręgu radomskiego do województwa mazowieckiego stawia wśród trzech największych tego rodzaju niekonsekwencji, dając wymowny komentarz: „Ta anomalia jest przykładem irracjonalnej decyzji podyktowanej animozją regionalną” (s. 13).

 

> Granice województw a sieć osadnicza

 

 

Źródła

T. Lijewski, Nowy podział administracyjny a dostępność ośrodków administracji, Prace Komisji Geografii Komunikacji PTG, t. VIII, Warszawa – Rzeszów 2002, s. 5–14

Ł. Zaborowski, Region radomski a obecny podział terytorialny państwa, w: Region radomski w strukturze przestrzennej kraju, Monografie, 158, Politechnika Radomska, Radom 2011, s. 101-131