Nieracjonalny podział kraju

 

Brak szczegółowych studiów empirycznych wyjaśniających rzeczywiste motywy decyzji
kolejnych podziałów administracyjnych terytorium naszego kraju

Stanisław Liszewski, Podział administracyjny kraju. Założenia i kryteria, 1991

Wprowadzony nowy podział terytorialny nie ma optymalnego charakteru. Liczba i kształt nowych jednostek terytorialnych
jest efektem zderzenia racjonalnych przesłanek, przetargów politycznych, nacisku lokalnych społeczności i grup

Aleksander Nelicki, Kształtowanie się struktur administracji powiatowej i wojewódzkiej, 2001

 

 

Od ponad dziesięciu lat obowiązuje nowy ustrój terytorialny Rzeczypospolitej. Reforma przeprowadzona w roku 1999 miała opierać się na obiektywnych przesłankach. Rzeczywistość wprowadzanych zmian okazała się inna. Utworzono o kilka województw i o kilkadziesiąt powiatów więcej, niż planowano. Odbyło się to nie w drodze rzeczowej dyskusji, lecz wskutek głośnych protestów i prymitywnych targów politycznych. Dość przypomnieć pospieszne wytyczanie granic szesnastego województwa w wyniku weta prezydenta Kwaśniewskiego. Przebieg reformy doczekał się naukowego opracowania z dziedziny – co znamienne – teorii gier (A. Miszczuk, Regionalizacja administracyjna Rzeczypospolitej Polskiej. Koncepcje teoretyczne a rzeczywistość).

Obecny ustrój terytorialny na szczeblu województw nie odpowiada żadnej spośród koncepcji przedstawianych przed reformą. Stanowi konstrukcję hybrydową pomiędzy wariantami województw dużych i średnich. Skutkiem jest zróżnicowanie jednostek pod względem ludności i powierzchni – odpowiednio pięcio- i czterokrotne. Dysproporcje w powierzchni województw nie znajdują uzasadnienia w różnicach gęstości zaludnienia.

> Liczba i wielkość województw

 

Dobór miast wojewódzkich w świetle ich znaczenia w sieci osadniczej oraz tradycji siedziby administracji regionalnej jest nieuzasadniony. Miasta wojewódzkie Gorzów, Opole, Zielona Góra są mniejsze i posiadają mniejsze zaplecza niż Częstochowa i Radom – pozbawione statusu wojewódzkiego. Gorzów, Rzeszów, Toruń, Zielona Góra mają znacznie krótszą tradycję jako ośrodki administracji regionów niż Kalisz, Koszalin, Legnica, Płock i Radom. Obecnego doboru miast wojewódzkich nie wyjaśnia również kombinacja powyższych czynników.

> Miasta wojewódzkie według wielkości i zaplecza

> Miasta wojewódzkie według tradycji stolicy regionu

 

Pytanie, dlaczego tylko dwa województwa – kujawsko-pomorskie i lubuskie – mają po dwa ośrodki wojewódzkie, nie znajduje racjonalnej odpowiedzi. Argumentem nie jest porównywalna wielkość głównych miast: w kujawsko-pomorskim Toruń jest blisko dwukrotnie mniejszy od Bydgoszczy. Uprzywilejowane województwa nie są największe ani ludnościowo, ani terytorialnie. Lubuskie pod względem liczby mieszkańców jest na ostatnim miejscu w kraju. Z drugiej strony województwa najludniejsze – mazowieckie i śląskie – posiadają tylko po jednym ośrodku wojewódzkim.

> Województwa dwubiegunowe – dlaczego tylko dwa?

 

Trudny do uzasadnienia jest przebieg granic województw. Liczne miasta, wśród nich dawne wojewódzkie, należą do innych województw, niż wynikałoby to z bliskości obecnego ośrodka wojewódzkiego. Przykładami są Elbląg w warmińsko-mazurskim zamiast w pomorskim i Radom w mazowieckim zamiast w świętokrzyskim. Podobne niezgodności dotyczą powiatów na pograniczu województw kujawsko-pomorskiego, pomorskiego, wielkopolskiego i zachodniopomorskiego. Granice w wielu miejscach nie są dopasowane do regionów węzłowych większych miast. W sąsiedztwie granic województw leżą Bielsko-Biała, Elbląg, Tarnów oraz wojewódzki Gorzów.

> Granice województw a sieć osadnicza

 

Nazewnictwo województw jest dalekie od konsekwencji. Obok siebie wykorzystano nazwy pochodzące od krain historycznych, od jednostek fizyczno-geograficznych oraz od miast wojewódzkich. Nazwy dwuczłonowe zastosowano tylko w dwóch przypadkach, mimo że więcej województw ma złożoną strukturę historyczną. Wskutek wykorzystania nazewnictwa historycznego w podziale opartym na innych czynnikach nazwy nie są adekwatne do terytoriów województw.

> Nazwy województw a krainy historyczne

 

Powyższe zagadnienia opracowane są znacznie szerzej w następującym źródle:

Ł. Zaborowski, Podział kraju na województwa. Próba obiektywizacji, Wydawnictwo Naukowe „Scholar”, Warszawa 2013

Książka zawiera teoretyczne omówienie zasad tworzenia podziału terytorialnego na podstawie literatury przedmiotu oraz obszerną ocenę obecnego układu województw. Jest próbą stworzenia naukowej podstawy do korekty obecnego ustroju terytorialnego.

Średnia gęstość zaludnienia a powierzchnia województw

Liczba i wielkość województw

  W świetle badań ponadregionalnych ośrodków władzy uzasadniony był podział na 10-11 województw albo 20-21 Jan Wendt, Geografia władzy w Polsce, 2001  ’   Przed rokiem 1999 wśród projektów podziału kraju na duże województwa nie było żadnego, który zakładałby powstanie więcej niż 12 jednostek. Z kolei minimalna liczba województw proponowana dla konkurencyjnego modelu regionów średniej …

Pokaż strony »

Największe miasta według ludności w roku 2011

Miasta wojewódzkie według wielkości i zaplecza

‚ Rozwój miast w okresie powojennym następował przede wszystkim w związku z pełnieniem przez nie funkcji administracyjnych Państwowa Rada Gospodarki Przestrzennej, 1994 ‚ W świetle badań ponadregionalnych ośrodków władzy uzasadniony był podział na 10-11 województw albo 20-21 Jan Wendt, Geografia władzy w Polsce, 2001     Przy założeniu, iż miasta wojewódzkie powinny wyróżniać się znaczeniem …

Pokaż strony »

Całkowity okres pełnienia funkcji ośrodka administracji regionalnej

Miasta wojewódzkie według tradycji stolicy regionu

    Powierzając miastu funkcję administracyjną, władze publiczne przyznają mu pewną wyższość, którą muszą uznać inne miasta Daniela Szymańska, Mezoregiony wojewódzkie – rozwiązanie dla Polski, 1998     Zbadano długość okresu, w którym duże miasta pełniły funkcję stolic regionów administracyjnych. W oddzielnych tabelach podano całkowitą sumaryczną długość tych okresów oraz długość najdłuższego nieprzerwanego okresu pełnienia …

Pokaż strony »

Województwa dwubiegunowe – dlaczego tylko dwa?

  Dwa konflikty między miastami rywalizującymi o rangę stolicy województwa rozwiązano zupełnie odmiennie. Z jednej strony utworzono województwo kujawsko-pomorskie z Bydgoszczą i Toruniem, z drugiej – małe województwo świętokrzyskie z Kielcami, a Radom włączono do mazowieckiego. Czwarte z dodatkowych województw, województwo lubuskie, ma jedynie dwa stosunkowo niewielkie jak na siedziby władz wojewódzkich ośrodki miejskie. Aleksander …

Pokaż strony »

Granice województw a sieć osadnicza

  Jednostki podziału terytorialnego powinny łączyć, a nie dzielić, ułatwiać tworzenie się tkanki społecznej i gospodarczej, a nie ją rozsadzać Andrzej Stelmachowski, 1984     W założeniach ostatniej reformy województwo miało być regionem węzłowym skupionym wokół głównego ośrodka, to jest miasta wojewódzkiego. Zasadą przynależności do danego województwa byłaby zatem bliskość miasta wojewódzkiego. Teofil Lijewski w …

Pokaż strony »

Województwo śląskie a Śląsk

Nazwy województw a krainy historyczne

‚ Granice województw nie były dowolnie tworzone dla późniejszych potrzeb administracyjnych, lecz przedstawiały stare dzielnice i ziemie książąt piastowskich. Przy wcielaniu tych dzielnic do Korony, stanowiących pewne ustroje organiczne i tradycyjne, nie można już było zmieniać ich granic, ale tylko przetwarzać na województwa Zygmunt Gloger, Geografia historyczna ziem dawnej Polski, 1903     Nazwy województw …

Pokaż strony »